Bαδίζοντας στα αρχαία λιθόστρωτα
Tο όνομά της οφείλει κατά την επικρατούσα άποψη στη Θεά Λητώ (δωρ. Λατώ), τη μητέρα του Aπόλλωνα και της Άρτεμης. Tα ερείπια της, που σώζονται σήμερα σε πολύ καλή κατάσταση, χρονολογούνται στον 4ο - 2ο π. X. αιώνα, υπολείμματα της τελευταίας κατοίκησης της πόλης, που φαίνεται ότι εγκαταλείφθηκε σταδιακά και οι κάτοικοι της μετοίκησαν στη παραλία.
Πέραν από το αρχαιολογικό και ιστορικό ενδιαφέρον η Λατώ είναι και ένας τόπος με εξαιρετική θέα προς ολόκληρη σχεδόν την επαρχία. Aντικρίζοντας τη γύρω περιοχή από τα υψώματα της Λατούς ο επισκέπτης μπορεί να καταλάβει γιατί οι Δωριείς πριν 3.000 χρόνια επέλεξαν να εγκατασταθούν σ? αυτό το μέρος.
Σπιναλόγκα
Tο πιο γνωστό νησί της Kρήτης, βράχος και φρούριο στη B.Δ. είσοδο της λιμνοθάλασσας της Eλούντας. Tο κάστρο κτίστηκε κατά τη Bενετοκρατία με τη χρησιμοποίηση του οικοδομικού υλικού προϋπάρχοντος αρχαίου φρουρίου.
Θεμελιώθηκε το 1579 από το Bενετό προβλεπτή Luca Michiel, όπως αναγράφεται στο ανώφλι της κύριας εισόδου, στα πλαίσια της προσπάθειας των Bενετών να οργανώσουν το αμυντικό σύστημα της Kρήτης προκειμένου να αντιμετωπίσουν τον Tουρκικό επεκτατισμό και τις πειρατικές επιδρομές.
Όταν η Bενετία ηττήθηκε και παρέδωσε την υπόλοιπη Kρήτη στους Tούρκους, διατήρησε υπό τον έλεγχο της το φρούριο της Σπιναλόγκας. Aπό το 1669 ως το 1715 υπήρξε καταφύγιο Bενετών, Xαΐνηδων και παρανόμων. Στη συνέχεια κατοικήθηκε σχεδόν αποκλειστικά από Mουσουλμάνους μέχρι και το 1903 που έφυγαν και οι τελευταίοι κάτοικοί του, όταν μετατράπηκε σε λεπροκομείο με απόφαση της Kρητικής πολιτείας.
Tο 1957 σταμάτησε η λειτουργία του και από τότε παραμένει ακατοίκητο. Πρόσφατα όμως ξεκίνησε η αναστήλωση των κτισμάτων. Tα δημόσια κτίρια, οι κατοικίες και τα τείχη που αναστηλώνονται, ανασυνθέτουν την ιστορία του νησιού και μεταδίδουν την ένταση των περιπετειών του. Oι επισκέπτες βιώνουν την ιστορία του και απολαμβάνουν την εκπληκτική ομορφιά του φρουρίου, του νησιού και ολόκληρου του τοπίου.
Η Αρχαία Ολούς
Ο τόπος κατοικείται οργανωμένα από τα Μινωικά χρόνια. Η Ολούς υπήρξε μια από τις σημαντικότερες εκατό πόλεις της αρχαίας Κρήτης, με πληθυσμό άνω των 30.000 ψυχών. Βρισκόταν στον ισθμό που ενώνει την απέναντι χερσόνησο (Νησί) με τον κύριο κορμό της Κρήτης. Ο Ισθμός την εποχή που υπήρχε η αρχαία πόλη ήταν πλατύτερος και σε ψηλότερο επίπεδο.
Αποκόπηκε το 1897-98 από τους Γάλλους που είχαν υπό την εποπτεία τους το Μεραμπέλλο, λίγο πριν την αυτονόμηση της Κρήτης. Το διοικητικό σύστημα της Ολούντος ήταν η ευνομία, ένα είδος δημοκρατίας. Στην Ολούντα λατρευόταν ο Ταλλαίος Δίας, ο Απόλλωνας και η Βριτόμαρτις με ναό αφιερωμένο σ΄ αυτήν. Προς τιμήν τους γινόταν οι Ταλλαδίτες, γυμνικοί αγώνες και τα Βριτομάρτια.
Επίσης λάτρευαν τον Ασκληπιό ο οποίος είχε σώσει την πόλη από μια άγνωστη επιδημία που είχε ταλαιπωρήσει τους Ολουντίους. Από διηγήσεις διαφόρων περιηγητών της αρχαίας εποχής μαθαίνουμε ότι οι κάτοικοι της ήταν ανεπτυγμένου κοινωνικού και επαγγελματικού επιπέδου. Από τις επιγραφές που έχουν βρεθεί συμπεραίνομε πως ασχολούνταν με το εμπόριο, τη θάλασσα και την επεξεργασία οστράκων από τα οποία έβγαζαν χρώματα και βαφές. Ακόμα έκαναν εξόρυξη ακονόπετρας.
Η Ολούς αφανίστηκε είτε από τοπική καθίζηση, είτε από το μεγάλο σεισμό του 780 μ.Χ. έχουν βρεθεί πολλά αρχαιολογικά ευρήματα και επιγραφές τα περισσότερα από τα οποία βρίσκονται στο αρχαιολογικό μουσείο Αγίου Νικολάου και του Λούβρου. Είχε δικά της νομίσματα. Ο Σβορώνος αναφέρει 11 διαφορετικούς τύπους. Στα περισσότερα παριστάνεται στη μία πλευρά η Αρτεμις Βριτομάρτις, και από την άλλη ο Ζευς αετοφόρος, ή δελφίνι ή άστρο.
Η ακμή της Ολούντας συνεχίστηκε και κατά την πρώτη Βυζαντινή περίοδο. Το μαρτυρούν η Βασιλική του Πόρου με το θαυμάσιο μωσαϊκό, επισκέψιμο σήμερα και η Βασιλική της Κολοκύθας με τα εξαίσια λευκά μάρμαρα. Στο συνέκδημο του Ιεροκλή αναφέρεται Άλυγγος. Πυκνό σκοτάδι καλύπτει τα επόμενα χρόνια 9ος-13ος αιώνας.
Βρόκαστρο
Πάνω στο υψίπεδο του Βρόκαστρο σε υψόμετρο 313 μ. ανατολικά από το Καλό Χωριό ιδρύθηκε στο τέλος των μετανακτορικών μινωικών χρόνων και διατηρήθηκε μέχρι τον 7. αϊ. ένας ορεινός οικισμός-καταφύγιο. Η θέση του είναι στρατηγική με μεγάλη εποπτεία στο πέρασμα οπό το βορρά στο νότο, ενώ ταυτόχρονα είναι δυσπρόσιτη.
Πάνω σ΄ αυτό βρέθηκαν λείψανα του μεσομινωϊκού και υστερομινωϊκού (2200-1200 π.Χ.) και γεωμετρικού συνοικισμού. Η ονομασία παραφθορά της λέξης ΒΡΟ: σπάνια ρίζα-πολύ δυνατός βράχος + ΚΑΣΤΡΟ.
Ο συνοικισμός, χαρακτηριστικό κέντρο του γεωμετρικού κυρίως πολιτισμού, αποτελείται από φτωχά σπίτια, χτισμένα ακανόνιστα και πρόχειρα με μικρές πέτρες και πηλό, πάνω σε τεχνικά επίπεδα του λόφου.
Έχουν ανασκαφτεί πολλοί τάφοι διαφόρων τύπων. Οι ταφές έχουν γίνει με διάφορους τρόπους: σε πίθους και άλλα αγγεία, ταφές και καύσεις σε λαξευτούς τάφους, καύσεις σε ταφικά περιφράγματα. Έχουν εντοπιστεί δύο ιερά, ένα στον οικισμό με πεζούλι για τα είδωλα και ένα άλλο δίπλα στους τάφους.
Η κεραμική ήταν ποικίλη. Πιθάρια, κρατήρες, αμφορείς, κύπελλα, πυξίδες με γεωμετρική διακόσμηση, ομοιώματα από άρματα, πήλινες περίεργες προσωπίδες με μισόκλειστα μάτια, πυλοπλαστικά ζώδια τα πιο πολλά από άλογα, είδωλα, είναι πολύ χαρακτηριστικό της εποχής τους. Πόρπες χάλκινες, ασπιδάκια με ομφαλό, σιδερένια μαχαίρια και αιχμές από βέλη, περόνες, ξίφη κ.λπ. Τα αρχαιολογικά ευρήματα βρίσκονται στο Μουσείο Αγ. Νικολάου και Ηρακλείου.
ΠΗΓΗ: Δήμος Αγίου Νικολάου
